Herkomst
De cheeta, ook wel jachtluipaard genoemd, is een van de oudste katachtigen ter wereld. Fossiele vondsten tonen aan dat zijn voorouders zo’n drie miljoen jaar geleden leefden in Afrika en delen van Azië. Wetenschappers vermoeden dat de soort ooit ook voorkwam in Noord-Amerika, maar daar al vroeg uitstierf. Tegenwoordig blijft vooral Afrika het natuurlijke huis van de cheeta, met kleine populaties in Iran als zeldzame uitzondering.
Verspreiding
De meeste cheeta’s leven in zuidelijk en oostelijk Afrika. Landen zoals Namibië, Botswana, Kenia en Tanzania bieden nog uitgestrekte graslanden waar de dieren kunnen jagen. In Namibië leeft zelfs de grootste populatie ter wereld. Buiten Afrika overleven slechts enkele tientallen cheeta’s in Iran, in een streng beschermd natuurgebied. Daar probeert men de soort te behouden tegen uitsterven. Door menselijk ingrijpen is het leefgebied de afgelopen eeuw drastisch verkleind tot slechts enkele verspreide regio’s.
Leefgebied
Cheeta’s geven de voorkeur aan open savannes en halfdroge vlaktes. Hun lichaam is gebouwd voor snelheid en wendbaarheid, en zulke landschappen bieden de ruimte om die te benutten. Ze vermijden dichte bossen en bergachtig terrein, omdat ze daar hun prooi minder gemakkelijk kunnen achtervolgen. In droge seizoenen verplaatsen ze zich vaak richting gebieden met meer prooidieren of schaduwrijke rustplaatsen. De jongen blijven meestal in hetzelfde territorium als hun moeder totdat ze zelfstandig zijn.
Voedsel
De cheeta leeft vooral van middelgrote hoefdieren, zoals gazellen, impala’s en jonge gnoes. Soms vangt hij ook konijnen of vogels. In tegenstelling tot andere grote katachtigen jaagt hij overdag, vooral in de vroege ochtend of late middag. Zijn scherpe ogen spotten beweging op grote afstand. Met een korte, explosieve sprint haalt hij snelheden tot 100 kilometer per uur. Na een geslaagde jacht eet hij snel, want hyena’s of leeuwen kunnen de buit afpakken. Een volwassen cheeta eet ongeveer zes tot tien kilo vlees per dag.
Uiterlijk
De cheeta is makkelijk te herkennen aan zijn slanke, gespierde lichaam en zwarte traanstrepen langs de ogen. Die markeringen beschermen de ogen tegen zonlicht en helpen bij het scherpstellen op prooidieren. Zijn vacht is geel met talloze zwarte stippen die hem camoufleren in het droge gras. De lange staart fungeert als roer bij hoge snelheid, waardoor hij snel kan draaien tijdens de jacht. Mannetjes en vrouwtjes lijken sterk op elkaar, al zijn de mannetjes iets zwaarder gebouwd.
Leefwijze
Cheeta’s zijn minder territoriaal dan andere katachtigen. Mannetjes vormen soms kleine groepen, meestal met broers uit hetzelfde nest. Ze patrouilleren samen een vast gebied en overlappen geregeld met territoria van vrouwtjes. Vrouwtjes leven solitair, behalve tijdens de opvoeding van hun jongen. Hun territorium kan tot 800 vierkante kilometer omvatten, afhankelijk van de hoeveelheid prooidieren. Cheeta’s communiceren via geluiden, geurmarkeringen en lichaamshoudingen.
Voortplanting
De draagtijd van een cheeta bedraagt ongeveer drie maanden. Een vrouwtje werpt meestal drie tot vijf jongen in een schuilplaats tussen hoog gras of struiken. De welpen zijn bij geboorte blind en hulpeloos, met een pluizige, zilverkleurige streep over hun rug die hen helpt op te gaan in de omgeving. Na zes weken verlaten ze het nest en leren ze jagen door het gedrag van hun moeder na te bootsen. Rond de achttien maanden worden ze zelfstandig. In het wild leven cheeta’s gemiddeld tien tot twaalf jaar, in gevangenschap kunnen ze tot zestien jaar oud worden.
Bedreigingen
Ondanks hun snelheid kunnen cheeta’s niet ontsnappen aan menselijke druk. Hun leefgebied verkleint door landbouw en verstedelijking. Stroperij en conflicten met veeboeren vormen extra risico’s. Jonge dieren worden soms illegaal verhandeld als exotisch huisdier. Klimaatverandering beïnvloedt bovendien de beschikbaarheid van water en prooidieren. Natuurbeschermers proberen de soort te redden met beschermde gebieden, genetisch onderzoek en programma’s die boeren belonen voor diervriendelijke maatregelen.