De grutto wordt vaak de koning van de weide genoemd. Met zijn lange poten, rossige borst en slanke snavel is hij voor velen het toonbeeld van het Hollandse platteland. Toch gaat het slecht met deze karakteristieke vogel. Waar hij vroeger overal te zien en te horen was, klinkt zijn roep nu nog maar op enkele plekken in het land.
De grutto komt oorspronkelijk uit Noordwest-Europa. Vooral Nederland, Duitsland en Groot-Brittannië vormden eeuwenlang de kern van zijn leefgebied. Onze weilanden, met hun vochtige graslanden en sloten, boden alles wat de vogel nodig had: voedsel, rust en veilige broedplekken. Inmiddels broedt meer dan zestig procent van de Europese grutto’s in Nederland. Dat maakt de soort extra belangrijk voor ons land.
Leefgebied in gevaar
De grutto leeft het liefst in open graslanden met een hoge grondwaterstand. Daar kan hij makkelijk zijn lange snavel gebruiken om wormen en insecten uit de bodem te halen. Ook zoekt hij in natte weilanden naar larven, slakken en kleine kreeftachtigen. Zulke gebieden zijn de laatste decennia schaars geworden. Door de intensieve landbouw worden veel percelen eerder en vaker gemaaid, en is het waterpeil verlaagd om machines beter te laten rijden.
Daardoor verdwijnen kruidenrijke weilanden vol insecten. Juist die vormen het voedsel voor jonge kuikens. De volwassen vogels weten zich nog wel te redden, maar hun jongen verhongeren vaak of worden slachtoffer van roofdieren doordat er minder dekking is.
Bedreigingen en bescherming
Natuurorganisaties luiden al jaren de noodklok. De aantallen grutto’s nemen ieder jaar af. De grootste bedreigingen zijn het maaibeleid, het lage waterpeil en de afname van insecten. Ook klimaatverandering vergroot de problemen. Droge voorjaren zorgen voor minder plas-drasgebieden waarin de vogels voedsel vinden.
Er zijn inspanningen om de grutto te redden. Boeren sluiten zich aan bij agrarische natuurverenigingen en maaien later in het seizoen. Sommige gebieden worden ingericht met hoger waterpeil en bloemrijke graslanden. Deze maatregelen laten lokaal herstel zien, maar landelijk blijft de situatie zorgelijk.
Leefwijze en gedrag
De grutto is een trekvogel. In het voorjaar keert hij vanuit West-Afrika terug naar Nederland om te broeden. Vaak kiest hij elk jaar hetzelfde gebied. De man arriveert meestal iets eerder dan het vrouwtje en verdedigt meteen een territorium door luid te roepen en te baltsen met sierlijke vluchten.
Wanneer het vrouwtje kiest, bouwen ze samen een eenvoudig nest van gras, meestal midden in het weiland. De kraamtijd valt in april en mei. Na ongeveer vier weken komen de eieren uit. De kuikens kunnen al snel lopen en moeten zelf voedsel zoeken. De ouders waken over hen, maar het overlevingspercentage is laag.
Herkenbaar in het veld
Een volwassen grutto is makkelijk te herkennen. De vogel is ongeveer veertig centimeter lang, heeft een oranjebruine borst en lange, rechte snavel. In vlucht vallen de witte vleugelstrepen en zwarte staart op. Hun roep, een helder “grutto grutto”, is onmiskenbaar.
In de zomer zie je ze vaak op natte weilanden, terwijl ze in het najaar naar hun overwinteringsgebieden trekken. Die liggen voornamelijk in Spanje, Portugal en West-Afrika. Daar verblijven ze op slikvelden en rijstvelden tot het voorjaar opnieuw begint.
Hoop voor de toekomst
De grutto kan in het wild zo’n vijftien tot twintig jaar oud worden. Voorwaarde is wel een veilig leefgebied met genoeg voedsel. Zonder aanpassing in het landbouwbeleid dreigt deze iconische weidevogel in Nederland te verdwijnen.
Toch zijn er tekenen van hoop. Steeds meer boeren zien de waarde van natuurvriendelijke bedrijfsvoering. Door later te maaien, plas-drasgebieden aan te leggen en kruidenrijke graslanden terug te brengen, krijgt de grutto weer een kans. Of dat genoeg zal zijn, hangt af van hoe wij de komende jaren omgaan met ons landschap.